Στιγμιότυπα τριετίας (IΙI)

12/7/2013

Γράφει ο Roderick Beaton σε ένα χωρίο της (εξαιρετικής) βιογραφίας του Γιώργου Σεφέρη: [η Άρνηση] «σήμερα θεωρείται πια κάτι σαν ανεπίσημος εθνικός ύμνος των Ελλήνων σε όλο τον κόσμο». Τύφλα να ‘χει ο Χατζηγιάννης, δηλαδή.

Στιγμιότυπα τριετίας (II)

27/6/2012

Η παραγωγή στελεχών της πολιτικής σκηνής, ανεξάρτητα από το χώρο ταύτισής τους, έχει περάσει από τις ίδιες (προβληματικές, σύμφωνα με αγαστή ομοφωνία απόψεων) δομές: κομματική οργάνωση, τοπική αυτοδιοίκηση, φοιτητικό κίνημα και / ή ακαδημαϊκό περιβάλλον, συνδικαλιστικό φορέα. Με ελάχιστες εξαιρέσεις, τα προϊόντα της πολιτικής σχολής της Μεταπολίτευσης προέρχονται από το ίδιο καλούπι. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι ιδεολογικές διαφορές επικάθονται ως επίστρωση. Σε πολλές άλλες λειτουργούν θεμελιωδώς όχι ως άξονας στέρεης προγραμματικής συγκρότησης αλλά ως τροχοπέδη σκέψης που εμποδίζει τον δημιουργικό πειραματισμό με πραγματιστικές λύσεις: ο συνδυασμός μιας ηγετικής ομάδας παραγωγής ιδεών και της πρακτικής εφαρμογής τους με τη μέθοδο δοκιμής και πλάνης του Braintrust του Roosevelt από το οποίο προέκυψε το New Deal δεν θα ήταν επουδενί δυνατός στα καθ’ ημάς. Η ελληνική πολιτική βέβαια ενσωματώνει θαυμαστά τους πάντες – αριστεύει στο να συγκολλά σε παρατάξεις πρόσωπα, φορείς, συνιστώσες, χωρίς να δίνει τα περιθώρια γενεσιουργών ρήξεων. Κατά συνέπεια, δεν αναπτύσσει και δεν διαθέτει αυτή τη στιγμή outsiders προς ανανέωση (η «αντισυστημικότητα» του ΣΥΡΙΖΑ, προσόν της τρέχουσας εναλλακτικής λύσης, αποτελεί σύμφωνα προς τα παραπάνω το ένδυμα που ο κινηματισμός επέτρεψε στον ΣΥΝ να προβάλει ως ριζοσπαστικό μετασχηματισμό).

Στιγμιότυπα τριετίας (I)

Ιούλιος 2013

Μεσήλιξ κυρία. Επιτακτική αναζήτηση Λένας Μαντά («είναι το τελευταίο της;»). Εύρεση («το άκουσα σε μια συνέντευξή της»). Αιτιολόγηση αγοράς στην υπάλληλο του βιβλιπωλείου: «με χαλαρώνει, με ταξιδεύει». (Αποδοχή αιτιολόγησης: «έτσι πρέπει».) Συμπλήρωση: «με ξεχνάει».

Άμποτε να σας θυμάται κιόλας - σαν εκείνον τον Φούνες.  

Italics

«Η πικρή επίγευση μιας σχεδόν συμβολικής νίκης της αριστεράς» μένει στον συντάκτη της Repubblica από το πανηγύρι στο οποίο εξελίχθηκαν οι ιταλικές εκλογές της 24-25 Φεβρουαρίου. Αυτή, και μια υποψία υπόνοιας, μάλλον συνηθισμένη στην απανταχού κεντροαριστερά, ότι το εκλογικό σώμα ενέδωσε για μια ακόμα φορά στα λάθος κελεύσματα – στις «πολιτικές δυνάμεις που πόνταραν στην κοινωνική οργή που απελευθερώθηκε πάνω από την Ευρώπη, στους φόρους, στο αίτημα για θεσμική ρήξη κατά της πολιτικής τάξης ή της νέας τεχνοκρατικής ελίτ». Ως πρώτη ανάγνωση του αποτελέσματος δεν είναι ακριβώς λαθασμένη, ως ερμηνεία του όμως έχει περιορισμένη αξία. Είναι η θεωρία του γόη φιδιών: εκείνος παίζει το φλάουτο, ο Διαμαντής χορεύει στο σκοπό του. Στο ρόλο του γητευτή πρώτα ο Μπερλουσκόνι, τώρα ο Γκρίλο. Η αριστερά καταγάγει ξεψυχισμένες νίκες επειδή δεν χαϊδεύει αυτιά. Η «ήρεμη δύναμη» υφίσταται τις συνέπειες του να μην κραυγάζει. Ο λαός κάνει συστηματικά λάθος.

Μια κοινωνία όμως δεν μπορεί να επιδεικνύει χαρακτηριστικά ομαδικού συμπεριφορισμού. Αν ο Σίλβιο Μπερλουσκόνι ή ο Μπέπε Γκρίλο αποκαθιστούν μια απευθείας σύνδεση με ένα καίριο ποσοστό των εκλογέων, αυτό δεν συμβαίνει επειδή το εκπαιδεύουν σαν σκυλί του Παβλόφ να του τρέχουν συλλογικά σάλια στο πάτημα εννοιών – κουμπιών. Υπάρχουν οπωσδήποτε στο λόγο τους πυροτεχνήματα προορισμένα να ενεργοποιήσουν αντανακλαστικά, ηθικού κατά βάση χαρακτήρα: οι «κομμουνιστές» του Σίλβιο απευθύνονται σε όσους κυριαρχούνται ακόμη από τα σύνδρομα της παλαιοδεξιάς (ο ψυχροπολεμικός αντικομμουνισμός ως το φάντασμα της ανελευθερίας), οι «κλέφτες» του Μπέπε σε εκείνους που θέλγονται από συλλήβδην καταδίκες των ελίτ (το μεσσιανικό όραμα της εκπύρωσης των αδίκων και της συνακόλουθης βασιλείας των δικαίων στον επίγειο παράδεισο). Προσεγγίζουν όμως επίσης με ευθύ τρόπο προβλήματα που τεχνοκράτες όπως ο Μάριο Μόντι αντιμετωπίζουν δια της τεθλασμένης: η λιτότητα δεν ισοδυναμεί με μεταρρύθμιση, η πανάκεια της Άνγκελα Μέρκελ δεν πείθει ως πασπαρτού αντιμετώπισης κρίσεων, το πολιτικό σύστημα δεν δείχνει σημάδια απεξάρτησης από μια χρόνια αναποτελεσματικότητα. Οι δαιδαλώδεις απαντήσεις των κεντρο-αριστερών αντηχούν ως υπεκφυγές. Η αμεσότητα του μηνύματος των Γκριλουσκόνι εκλαμβάνεται ως απάντηση.  

Το ιταλικό πολιτικό σύστημα βέβαια έχει υποστεί ήδη μια κατακλυσμική αλλαγή. Από την περίοδο της πτώσης της πρώτης μεταπολεμικής δημοκρατίας ελέω Αντόνιο ντι Πιέτρο και της αποκάλυψης ενός δικτύου θεσμοποιημένης πολιτικής διαφθοράς που κάλυπτε το σύνολο σχεδόν των πυλώνων της κομματικής διάταξης δεν διακρίνονται ούτε καν τα ερείπια του προηγούμενου σκηνικού. Η «Χριστιανική Δημοκρατία» μπορεί να επιζεί κάπου ως όνομα, χωρίς αυτό να είναι βέβαιο, ορισμένοι διεκδικούν την κληρονομιά των σοσιαλιστών, αν και όχι του Μπετίνο Κράξι, το σημερινό «Δημοκρατικό Κόμμα» έχει αποβάλει προσεκτικά κάθε αριστερά από τον τίτλο του, για διαφορετικούς λόγους, στο πλαίσιο της ηθελημένης αποστασιοποίησης από το τότε ισχυρότερο και προοδευτικότερο κομμουνιστικό κόμμα της Ευρώπης. Έκτοτε, η πλημμυρίδα και η άμπωτη των δημοσκοπικών κυμάτων έχουν αναδείξει ουκ ολίγους επίδοξους σωτήρες μετά των σχηματισμών τους – για να τους ξεβράσουν στην ακτή αργότερα. Ο Ουμπέρτο Μπόσι κράδαινε στις αρχές της δεκαετίας του ’90 τη Λέγκα του Βορρά ως το σφυρί με το οποίο θα διασπούσε την Ιταλία στα εξ ων συνετέθη. Απέβη ο πιστότερος σύμμαχος του Σίλβιο Μπερλουσκόνι. Ο Τζιανφράνκο Φίνι υπήρξε μια φορά και έναν καιρό το πρόσωπο του δέους ενός προελαύνοντος μεταφασιστικού κινήματος. Διαχύθηκε στη σούπα της δεξιάς των ’00s. Ο Ρομάνο Πρόντι ήταν ο πρώτος professore που ήρθε να σώσει την αριστερά από τον εαυτό της. Φθάρθηκε στις μυλόπετρες της διακυβέρνησης 1996-2001. Το πολυδιάστατο (και η πολυδιάσπαση) της ιταλικής πολιτικής την τελευταία εικοσαετία προσαρμόζει, λειαίνει, ενσωματώνει άτομα και παρατάξεις με την ίδια ευχέρεια που η πρότερη ενσάρκωσή της παρήγαγε συμμαχίες για να αποκλείσει την αριστερά από την άσκηση της εξουσίας. Από την άποψη, αυτή η ανάδειξη του Μπέπε Γκρίλο σε frontman του πρώτου σε ψήφους κόμματος της ιταλικής Βουλής δεν λέει πολλά. Για να το κάνει, θα πρέπει να παγιωθεί – τόσο ο frontman ως σταθερή πολιτική φιγούρα όσο και το κίνημα ως διακριτή πολιτική παρουσία.

Είναι κάτι τέτοιο εφικτό; Να ένα αίνιγμα προς λύση για το ιταλικό πολιτικό σύστημα (και όχι μόνο, ίσως). Σύμφωνα με τον John Hooper του Guardian Μπερλουσκόνι και Γκρίλο διάγουν βίους παράλληλους ως προς το ότι κατανόησαν (και χρησιμοποίησαν) άριστα το καινοτόμο μέσο της εποχής τους: την τηλεόραση ο πρώτος, το διαδίκτυο ο δεύτερος. Η διαπίστωση ακούγεται ορθή – μια πρώιμη ανατομία των Grillini από το βρετανικό think tank Demos υποδηλώνει ότι η δυνητική δεξαμενή ψηφοφόρων του πρώην κωμικού περιέχει κατά κανόνα άνδρες, ώριμης ηλικίας, αυτοτοποθετούμενους στα αριστερά, με πολύ υψηλότερο ποσοστό ανεργίας από τον μέσο όρο, οι οποίοι απορρίπτουν σε συντριπτικό βαθμό κυβέρνηση, κατεστημένα πολιτικά κόμματα, κοινοβούλιο, τράπεζες και οικονομικούς θσμούς, μέσα ενημέρωσης αλλά εμπιστεύονται σε ποσοστό 76% το internet. Αποτελεί όμως η παραπάνω αναλογία «το μέσον είναι το μήνυμα» εγγύηση αντίστοιχης επιτυχίας; Κατά μία έννοια, η τηλεόραση αποτελεί έναν «μεγάλο εξισωτή»: μπορεί να λειτουργήσει ως ομογενοποιητικό στοιχείο τάσεων, συμπεριφορών, ιδεολογιών. Η ισχύς του διαδικτύου είναι ακριβώς η αντίστροφη – η συμπαράθεση της διαφοράς: τα κινήματα που έχει γεννήσει ή υποβοηθήσει μέχρι στιγμής, από την «Αραβική Άνοιξη» ως τους αγανακτισμένους, αποτελούν συμμαχίες που συναρθρώνονται στον ηλεκτρονικό χώρο υπό κοινή σημαία, συναντώνται στον κανονικό, αλλά δεν συγκολλώνται (ως τώρα τουλάχιστον) σε μόνιμες συμπορευόμενες δυνάμεις. Ο δρόμος, ως μορφή διαμαρτυρίας, είναι κατεξοχήν φιλικός προς τα κινήματα. Το κοινοβούλιο, όμως, ως δίοδος μετάπλασης της διαμαρτυρίας σε ανανεωτική πράξη είθισται να απαιτεί συντεταγμένα κόμματα. Ασκέρια, είναι η αλήθεια, εισέρχονται κατά καιρούς σε βουλές, σπάνια όμως το επαναλαμβάνουν. Είτε εξατμίζονται είτε μεταλλάσσονται (οπότε, όρα προηγούμενη παράγραφο) – είτε βέβαια, σε μοναδικές περιπτώσεις, γίνονται τα ίδια καταλύτης συνολικής αλλαγής. Αλλά τότε μιλάμε για πολιτικές επαναστάσεις.   

Κάποιοι ήδη σπεύδουν να κατατάξουν μπερλουσκονική δεξιά και γκριλική συναστρία σε κοινό αντιευρωπαϊκό σχήμα. Γοητευτικό ως υπόθεση, δύσκολα επαληθεύσιμο ως συμπέρασμα. Αφενός γιατί στα known knowns ο Μπερλουσκόνι δεν αποτελεί φιλοευρωπαίο ή ευρωσκεπτικιστή εκ πεποιθήσεως αλλά εκ συγκυρίας, ανάλογα με το τι εξυπηρετεί τον Καβαλιέρε της στιγμής. Αφετέρου γιατί στα unkown unknowns o Γκρίλο είναι performer, όχι πολιτικός, και οι ψηφοφόροι του νεφέλωμα. Έως ότου ξεκαθαριστεί έμπρακτα η στάση τους στη βουλή ευκολότερα μπορεί να τους χρεώσει κανείς στην ευρύχωρη πανευρωπαϊκά χορεία των επιρρεπών στο λαϊκισμό παρά αβασάνιστα σε εκείνη των ταγμένων στον αντιευρωπαϊσμό. Ο κατακερματισμός της χθεσινής ψήφου άλλωστε περισσότερο υποδεικνύει απορία απέναντι στα τεκταινόμενα παρά πλειοψηφικά ρεύματα ιδεών. Από την άποψη αυτή το πρόβλημα της Ιταλίας είναι ότι ενίοτε μοιάζει με τον καλύτερο διάδοχο της Αυστροουγγαρίας, όπως την περιέγραφε ο βιτριολικός βιεννέζος δημοσιογράφος Karl Krauss: μια χώρα όπου «η κατάσταση είναι μονίμως απελπιστική, όχι όμως σοβαρή».  

Bangs & Whimpers

Ρίξτε μια προσεκτική ματιά σε αυτά τα ποσοστά. Συγκρατήστε τα στο μυαλό σας. Πλην της καταψήφισης του δικομματισμού και της τιμωρίας του ή μη, της νίκης της αριστεράς και της (προσωρινής ή μόνιμης) αναδιάταξης της κεντροαριστεράς, της επιβράβευσης του ανόθευτου εθνικισμού και της πανηγυρικής υπερψήφισης του φασισμού, υφίσταται το αναντίρρητο γεγονός ότι εδώ έχουμε ίσως για πρώτη φορά την αποτύπωση μιας ακριβούς ακτινογραφίας των building blocks της ελληνικής κοινωνίας. Τώρα που τα κόμματα εξουσίας διαλύονται στα εξ ων συνετέθησαν απελευθερώνοντας τις εσωτερικές τους δυνάμεις, ανακαλύπτουμε ότι στα θεμέλιά τους βρίσκονται διάφορες ομάδες του 10-20% σε μερική ή πλήρη απροθυμία συνεννόησης για το ίδιο το πλαίσιο της πραγματικότητας. Χωρίς να παραγνωρίζει κανείς τη σημασία καθοριστικών αντικειμενικών παραγόντων (πρόκειται ουσιαστικά για τις πρώτες εκλογές σε περιβάλλον έντονης κοινωνικής κρίσης εδώ και πάνω από μισό αιώνα), δεν μπορεί να μην σκεφτεί ότι, αν ένας λόγος για τον οποίο εδώ και δύο τουλάχιστον δεκαετίες τα διαφαινόμενα προβλήματα παρέμεναν άλυτα ήταν οι αδράνειες των κατεστημένων κομμάτων και η νομή της εξουσίας, ένας άλλος ήταν ίσως ότι αυτά  τα πολλαπλά στρώματα που συνωστίζονταν εντός τους αδυνατούσαν τότε όπως και τώρα να συμφωνήσουν στην κατεύθυνση των αλλαγών. Άλλωστε, στην ελληνική πολιτική κουλτούρα ο συμβιβασμός απορρίπτεται δημοσίως μετά βδελυγμίας – και αν η πολιτική είναι η τέχνη του συμβιβασμού το συμπέρασμα για την καθ’ημάς εκδοχή της είναι προφανές και ενδιαφέρον.

Κατά μία έννοια το νέο σκηνικό δεν πρόκειται να προκύψει άμεσα. Σε προηγούμενες μεταβάσεις κομματικών συστημάτων (1950, 1974) χρειάστηκαν περισσότερες της μιας αναμετρήσεις για να αποσαφηνιστούν οι τάσεις από τα συγκυριακά φαινόμενα. Δεν προβλέπεται επίσης να υπάρξει clean break σε σχέση με το παρελθόν. Αντίθετα με τη Μεταπολίτευση, η οποία υπήρξε σε μεγάλο βαθμό και γενεαλογική διαδοχή από τη γηραιά προδικτατορική πολιτική σκηνή σε μια νεότερη τάξη προσώπων, η σημερινή τομή, προς το παρόν τουλάχιστον, δείχνει περισσότερες ομοιότητες με τη δεκαετία του ’50, όπου στο χώρο του Κέντρου και της Δεξιάς συνωστίζονταν εξασθενημένα προπολεμικά κόμματα, εφήμεροι νέοι σχηματισμοί, θνησιγενή προσωποκεντρικά σχήματα και πολλαπλά οχήματα ιδεών σε αναζήτηση ακροατηρίου. Η κινούμενη άμμος του συγκεκριμένου συστήματος ποτέ ουσιαστικά δεν παγιώθηκε σε κάτι διαρκέστερο: η κυβερνητική δεξιά άλλαξε τρεις φορές φορέα έκφρασης (Λαϊκό Κόμμα, Ελληνικός Συναγερμός, ΕΡΕ), οι κεντρώες δυνάμεις παρουσίασαν αναρίθμητους μεταξύ τους συνδυασμούς και οι κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες διαμορφώνονταν με εξωκοινοβουλευτικές παρεμβάσεις σε μια αυταρχική δημοκρατία. Δεν στερείται σημασίας το γεγονός ότι μετριοπαθείς εν γένει (αν και σφόδρα αντικομμουνιστές, χωρίς αμφιβολία) πολιτικοί όπως οι Παναγιώτης Κανελλόπουλος και Γεώργιος Παπανδρέου βρέθηκαν σε τουλάχιστον μία από τις εκλογικές αναμετρήσεις της περιόδου 1950-1967 να εκλέγονται με τη σημαία της αντίθετης παράταξης από εκείνη την οποία υπηρέτησαν στην υπόλοιπη θητεία τους. Αντί της εύκολης λύσης του καιροσκοπισμού, η αιτιολόγηση του συγκεκριμένου στοιχείου μάλλον πρέπει να θεωρηθεί ότι υποδεικνύει, εκτός των άλλων παραγόντων, και τη ρευστότητα της πολιτικής χωροθέτησης του όλου πλαισίου – η οποία αποδεικνυόταν με μαζικές μετατοπίσεις ψηφοφόρων από εκλογή σε εκλογή. Η σύγκριση βέβαια της σημερινής πραγματικότητας με την κατεξοχήν εποχή πολιτικής αστάθειας της σύγχρονης ιστορίας είναι περισσότερο αποτέλεσμα αίσθησης παρά τεκμηρίωσης. Κι αυτό γιατί για πρώτη φορά την τελευταία τεσσαρακονταετία βρισκόμαστε πλήρως υπό το κράτος της συγκυρίας. Διόλου τυχαία ο Fernand Braudel συνήθιζε να ονομάζει τη βραχεία διάρκεια «σκόνη της ιστορίας».   

The Rise and Fall of Max Hea(r)droom

Από τη μέρα που έσυρε το χορό της mea culpaσης ο Πέτρος Κωστόπουλος οι απολογισμοί, οι απολογίες, οι αποδόσεις ευθυνών για τη δύση της περιοδικής αυτοκρατορίας είναι τόσο της μόδας ώστε θα ήταν καλή ιδέα πιστεύω ένα θεματικό τεύχος με παρόμοιο περιεχόμενο – είτε αποχαιρετιστήριο της παλιάς είτε εναρκτήριο νέας δραστηριότητας σε μια ενδεχόμενη Δευτέρα Παρουσία του. Μια έστω και επιλεκτική ανατύπωση όσων έχουν ήδη γραφεί θα πρόσφερε διάφορα ψήγματα πληροφοριών ικανών να συγκροτήσουν mirabilia ισάξια των μεσαιωνικών.

Το κομβικό σημείο στο μακροσκελές άρθρο του Άρη Τερζόπουλου, ας πούμε, δεν είναι οι αναμνήσεις από τη συνεργασία του με τον Κωστόπουλο ή η ερμηνεία του για τα αίτια της ύφεσης στο χώρο του τύπου, είναι η παραδοχή του τρόπου με τον προέκυψε το ΚΛΙΚ και των μεθόδων λήψεις αποφάσεων ενός σημαντικού εκδότη: «Κάπως έτσι έπαιρνα τις αποφάσεις μου στα περιοδικά. Ούτε μπίζνες πλαν, ούτε μελέτες αγοράς, ούτε τίποτα. Το μόνο που μου έλεγε κάτι ήταν πάντα οι ιδέες». Χωρίς τα ελάχιστα δυνατά προαπαιτούμενα της επιχειρηματικής δραστηριότητας, χωρίς βασικά εταιρικά εργαλεία, χωρίς γνώση της αγοράς, χωρίς εκτίμηση της πιθανής απήχησης, χωρίς μελλοντική προοπτική, χωρίς σχέδιο, χωρίς επεξεργασία, με βάση μόνο το προσωπικό αισθητήριο ή το καπρίτσιο, είναι αμφίβολο αν στην πορεία του χρόνου και οι καλύτερες ιδέες μπορούν να καρποφορήσουν ως οτιδήποτε άλλο παρά εκλάμψεις της στιγμής (βλ. «φούμαρα»).

Αν υποθέσουμε ότι αντικατοπτρίζει την αλήθεια, και όχι εκ των υστέρων απόπειρα περαιτέρω μυθοποίησης της ήδη θρυλικής περίστασης της γέννησης του εν Ελλάδι lifestyle, το συγκεκριμένο χωρίο του Άρη Τερζόπουλου συνιστά απλώς ομολογία ερασιτεχνισμού. Και μπορεί για κάποιους μια τέτοια νοοτροπία να θεωρείται αποκορύφωμα αυθορμητισμού, παράσημο μιας ηρωϊκής εποχής της δημοσιογραφίας (αν και οι προαναφερθέντες όροι επαγγελματισμού εξακολουθούν να αποτελούν σε μεγάλο βαθμό και σήμερα terra incognita για τα περισσότερα συγκροτήματα του εν λόγω χώρου), υποδεικνύει όμως επίσης ότι η συγκρότηση του κατηραμένου πλέον lifestyle ως συνάντηση δημιουργών και κοινού ήταν περισσότερο συγκυριακή παρά νομοτελειακή εξέλιξη. Τεκμηριώνει, από την άλλη πλευρά, την υποψία ότι το εξώφυλλο του πρώτου ΚΛΙΚ δεν εξακολουθεί συμπτωματικά να αποκαλεί τον Max Headroom «Max Heardroom» μετά 25 έτη: αν σε «πέντε λεπτά» αποφασίζεις αντί περιοδικού πολύ μικρού σχήματος να βγάλεις κάτι «σαν το Acuel με ωραίες μεγάλες φωτογραφίες και άλλα θέματα», αν «στα περιοδικά» η απουσία συγκροτημένου σχεδιασμού παρουσιάζεται ως θεμιτή μεθοδολογία, αν ο πυρήνας της σύλληψής τους είναι αποκλειστικά αφηρημένες «ιδέες», τότε η ανακρίβεια ξεφεύγει από τα όρια της αβλεψίας, γίνεται δομικό στοιχείο της ύπαρξής τους. Και ως εκ τούτου μάλλον δεν έχει νόημα τελικά να μιλάμε για (τυχαίες) «ανόδους» και (αναπόδραστες) «πτώσεις».

A Sense of an Ending

Είναι κάποιοι άνθρωποι που τους παρακολουθείς από τις λέξεις τους. Έχεις χάσει στην πορεία της ζωής την επαφή και δεν πιστεύεις στον ιδρυτικό μύθο του Facebook ότι υπάρχει δεύτερη ευκαιρία διαδικτυακής ανάσυρσης μιας προηγούμενης ανθρώπινης γνωριμίας. Δεν παύεις όμως να παρατηρείς κατά καιρούς τα έντυπα ίχνη τους, προνόμιο όσων βρήκαν κατά κάποιο τρόπο τον δρόμο προς την κοινή παρελθοντική επιστήμη. Οι απουσίες από το χαρτί δεν ξενίζουν – είναι ίδιον της συγγραφής να αναδιπλώνεσαι, να επεξεργάζεσαι, να συνθέτεις και κατόπιν να επανέρχεσαι με τις υποθέσεις εργασίας, τα πορίσματα, τα συμπεράσματά σου. Υπάρχει μια κρίσιμη ηλικία όπου το publish or perish ίσως και να μην διατηρεί την ακατάλυτη ισχύ του, μια και πέφτεις στο ιδιότυπο δόκανο της επαγγελματικής και της οικογενειακής αποκατάστασης. Είναι παράξενο λοιπόν να σου αναγγέλουν σε ανύποπτο χρονικό διάστημα οι λέξεις άλλων ότι η συγκεκριμένη απουσία είναι οριστική, τελική, απόλυτη. Είναι παράξενο να διατρέχεις το χαρτί μιας ανύποπτης έκδοσης σε ανύποπτο χρόνο για να αντιληφθείς ό,τι μπορείς από την απόλυτη λιτότητα της πληροφορίας. Είναι παράξενο να μαθαίνεις ότι κάποιος δεν υπάρχει πια από μια αφιέρωση σε βιβλίο.

Αναμετάδοση σχολίου

(Από τη συζήτηση για την «Ελλάδα του ομορφάντρα» στο κονάκι του Sraosha.)

Τα πρότυπα και η λειτουργία της διαφήμισης εν Ελλάδι θα μου φαίνονταν πιο πρόσφορο κειμενικό έδαφος για κάτι με τον τίτλο της κ. Ταχιάου. Γιατί την τελευταία δεκαετία τουλάχιστον η εισαγωγή τεχνογνωσίας από το εξωτερικό και η συμπόρευση σε αρκετά σημεία με το σεναριακό ύφος και τα τεχνάσματα των ευρωπαϊκών ή αμερικανικών διαφημιστικών αντιστοίχων συνοδεύτηκε από την ηθελημένη ή μη, ανάλογα με την περίπτωση, προβολή υποκείμενων ιδεολογικών ή αξιακών επιλογών. Το πρόβλημα της Τ. δεν είναι η «Ελλάδα του ομορφάντρα», το πρόβλημά της είναι η Ελλάδα του Rexona και της μασχάλης του Νίκου Αναστόπουλου, το οποίο θέλει να χώσει στον ζουρλομανδύα των μεταφορών και να το μετατρέψει σε οντολογικό ζήτημα. Προσωπικά, δυσκολεύομαι να δω πώς μπορούμε να φτάσουμε από εκεί στην Ελλάδα της δραχμής ακολουθώντας το δρόμο της λογικής συνάρτησης, αλλά δεν βαριέσαι, μπορεί αυτό να είναι δικό μου πρόβλημα. Εξάλλου, το άθλημα του λογικού άλματος εις μήκος είναι το αγαπημένο πολλών δημοσιολόγων (απανταχού της Γης, για να μην θεωρηθεί ότι κάνω διακρίσεις). Το ζήτημα του «ομορφάντρα», ωστόσο, όπως και του «φανταστικού τροχονόμου» ή του «Τυχαίο; Δεν νομίζω!» είναι η ανταλλαγή στερεοτύπων μεταξύ διαφήμισης και κοινωνίας. Η διαφήμιση αντλεί από τους κοινούς κώδικες επικοινωνίας (με το qualifier του αυτοσαρκασμού της, ενίοτε) προκειμένου να τους χρησιμοποιήσει για να περάσει το δικό της (αγοραστικό) μήνυμα προσφεύγοντας στη δεξαμενή αξιακών αποθεμάτων των δεκτών. Ωστόσο, η διαφήμιση παραλλάσσει, μετατρέπει, εξιδανικεύει, οπωσδήποτε εξημερώνει - πρότυπα, στερεότυπα, ιδεότυπους: Ο «τυχαίος δενομίζως» παραλαμβάνεται ως αναπαράσταση της ελαφρώς ασουλούπωτης ιδιοφυΐας, επιστρέφοντας στο κοινό ως harmless διασταύρωση φωτεινού παντογνώστη επιστήμονα και κλεισομάτη συνωμοσιολόγου. Στη συγκεκριμένη περίπτωση εκείνο που νομιμοποιεί η διαφήμιση, αν μπορώ να κρίνω από τις χρήσεις της φράσης που έχουν υποπέσει στην αντίληψή μου στο ενδιάμεσο, είναι η εξομοίωση του ορθολογικού με το λογικοφανές: μπορώ να προβάλω οποιαδήποτε αιτία ως απόδειξη οποιασδήποτε πρότασης, αρκεί να της δώσω τον τίτλο του «αιτίου». Το εννοιολογικό φορτίο της διαφήμισης έχει σημασία όχι τόσο ως ακριβής αντικατοπτρισμός στάσεων και συμπεριφορών, μια και αποτελεί παιχνίδι κατόπτρων, αλλά ως διαδικασία επιλογής και διασύνδεσης - αυτών που ακουμπά και αυτών που αποφεύγει, αυτών που συνάπτει και των τρόπων με τους οποίους τα συνάπτει. Υπάρχει κοινό αφήγημα της ελληνικής διαφήμισης; Ίσως, αλλά μάλλον δεν είναι η «Ελλάδα του ομορφάντρα» και μάλλον δεν είναι αποκλειστικά ελληνικό: η αποενοχοποίηση της κατανάλωσης αποτελεί συλλογικά δυτικό φαινόμενο και δανεικά όνειρα μπορείς να αγοράσεις παντού από καταβολής πιστωτικής κάρτας.

Εφραιμιτών τινών μνεία

Η καθαρτήριος ισχύ της σκούπας, όπως ρητά επιβεβαιώθηκε διά της αγίας ράβδου μεταξύ Ελληνορθοδόξων και Αρμενίων στο ναό της Γέννησης στη Βηθλεέμ, επιδέχεται αναμφίβολα πολλαπλών αναλύσεων: περί εκκοσμίκευσης και θρησκείας, περί ορθού λόγου και Διαφωτισμού, περί νου και ψυχής, περί καθαρού και βρώμικου (κατεξοχήν). Ωστόσο, προσωπικά μου θύμισε μία από τις πιο αξιομνημόνευτες σκηνές του Μπαουντολίνο του Ουμπέρτο Έκο· όπου ο ομώνυμος ψεύτης, αφού έπειτα από πλήθος περιπετειών έχει φτάσει το βασίλειο του Ιωάννη του Πρεσβύτερου, αξιώνεται να συναντήσει ένα από τα διασημότερα miracoli των μεσαιωνικών κειμένων – τους Σκιάποδες. Ο ράθυμος Σκιάπους στα γρήγορα τον εμπλέκει σε μια θεολογική συζήτηση (το μεσαιωνικό αντίστοιχο της κουβέντας για το ποδόσφαιρο), στην οποία ο πρωταγωνιστής κάνει το λάθος να εισάγει μια άλλη τερατώδη φυλή, τους Πανώτιους. Στο άκουσμά τους ο συνομιλητής του αποκτά μια λίαν επιτιμητική όψη και κατακεραυνώνει όλο τους το σόι με την απαξιωτική έκφραση «Αυτοί; Αυτοί είναι αρτοτυρίτες!» – δήλον ότι η πρακτική τους περί θείας μετάληψης εστιάζεται (άπαγε!) στην κοινωνία με ψωμί και τυρί. Αγαπητέ Σκιάπου, άρον το σάρωθρόν σου και περιπάτει.

Επιλογή εννοιών από τη γλώσσα της ζούγκλας

Η «βία» επικροτείται στο πλαίσιο της ανάγκης διατήρησης του νόμου και της τάξης – αλλά και αποκτά ελαφρυντικά στο πλαίσιο της αντίστασης κατά του εχθρού. Η «προδοσία» διαφόρων προεξοφλείται – είναι ορκισμένοι στους εχθρούς, άρα αίρεται η απαγόρευση της βίας εναντίον τους. Ο «εχθρός» είναι πανταχού παρών, προδότης – και δεν πειράζει αν του ασκηθεί και βία. Ο «δωσιλογισμός» είναι γεγονός από τις περιστάσεις τις ίδιες – και το ερώτημα είναι αν η βία κατά των προδοτών που ενέδωσαν στον εχθρό θα λάβει νομικό χαρακτήρα ή θα επικρατήσουν ανεπίσημες μορφές της. Ο «σεξουαλικός προσανατολισμός» του εχθρού αμφισβητείται – και ποιος είπε ότι στο σεξ δεν εμπεριέχεται βία;

Γράφοντας για το εννοιολογικό πλαίσιο του δημόσιου λόγου στο οποίο εκτυλίχθηκε η épuration των γάλλων διανοουμένων μετά το τέλος της γερμανικής Κατοχής, ο Tony Judt στις σελίδες 49-54 από το Past Imperfect: French Intellectuals, 1944-1956 θυμίζει κάτι που προοδευτικά, ενδεχομένως αδιόρατα συντελείται γύρω μας, μεταμορφώνοντας ανθρώπους και απόψεις όσο η κατάρρευση των οικονομικών βεβαιοτήτων συμπαρασύρει ολόκληρο το πολιτισμικό συνεχές. Όσοι επιχειρούν να διατηρήσουν την όποια ψυχραιμία τους έχει απομείνει ενώ everything that was solid melts into air, και με τεκμήριο αυτή να συνεχίσουν να παρατηρούν τα πράγματα, να αναγνωρίσουν το δίκαιο της οργής αλλά και τους κινδύνους της, να κατανοήσουν το αναπόφευκτο της εκτόνωσης αλλά και την πιθανότητα εκτροπής της, να επισημάνουν τη δυναμική του πλήθους στο δρόμο αλλά και να διερωτηθούν για το εφικτό της μετεξέλιξής της σε ουσιαστική πολιτική παρέμβαση, να απαριθμήσουν τις παθογένειες του πολιτεύματος αλλά και να σταθμίσουν τις κατακτήσεις του σε σχέση με το αυταρχικό παρελθόν, να αποτιμήσουν τη δυσχέρεια διαχείρισης των πολλαπλών πτυχών της κατάστασης αλλά και την απύθμενη αναπηρία ιδεών των διαχειριστών της, να απελπιστούν με το μέγεθος της τυφλότητας των ευρωπαίων ηγετών αλλά και να αναρωτηθούν για το τι κείται εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεν μπορούν παρά να αισθάνονται ότι τους περιμένει το περιθώριο του τετραδίου. Δεν είναι απλώς η επικράτηση της φωνασκίας: η ελληνική κοινωνία, όπως και οι κατά Ervin Goffman λοιπές θεατρικές κουλτούρες της Μεσογείου, ελκόταν και έλκεται από το μπαλκόνι, την τηλεοπτική κορώνα, τη στεντόρεια φωνή της ντουντούκας – και είμαστε συνηθισμένοι στο εμπνευσμένο μπινελίκι που περνούσε για επιχείρημα στα σχόλια από καταβολής διαδικτύου. Οι τωρινές κραυγές είναι ποιοτικά διαφορετικές και, όπως στην περίπτωση της μεταπολεμικής Γαλλίας, χρησιμοποιούν συγκεκριμένο εύρος «τρόπων» για την άρθρωσή τους: η αποδοχή της βίας ως θεμιτού μέσου επίλυσης διαφορών, η αναγόρευση του ιδεολογικού αντιπάλου στο επίπεδο του εχθρού και οι κατηγορίες για προδοσία είναι ήδη εδώ, η σεξουαλική καταγγελία των δωσιλόγων ίσως να έπεται.

Δεν μιλάμε εδώ για ιδεολογικά χάσματα, για τη ριζοσπαστικοποίηση τάσεων, για τη δικαίωση πολιτικών θέσεων και την απόρριψη άλλων. Ο δημόσιος λόγος στην Ελλάδα, είτε πρόκειται για τα μέσα μαζικής ενημέρωσης είτε πρόκειται για τη μπλογκόσφαιρα, ανεξαρτήτως διαχωριστικών γραμμών, εμφανίζει σημεία αποδοχής της μισαλλοδοξίας ως κανονιστικής αρχής και απαξίωσης της ετεροδοξίας, όχι πλέον με όρους απλής ασυμφωνίας, αλλά με όρους κατηγορικής προσταγής και δαιμονοποίησής της. Η γλώσσα της ζούγκλας, όταν επικρατήσει, δεν κάνει πια διάκριση ειδών – ο 20ός αιώνας είναι αψευδής μάρτυρας γι’ αυτό. Στο παρασκήνιο οικονομικών επιβολών, πολιτικών επιλογών ερήμην μας, κινδύνων κρατικής κατάρρευσης και κοινωνικού εκτροχιασμού, καταστολής, δακρυγόνων και μολότοφ γωνία, συγκροτούνται στρατόπεδα σκέψης. Και η περιχαράκωση των λέξεων εντός τους αφήνει για την κριτική στάση έναντί τους ένα no man’s land, στο οποίο όσοι τολμήσουν να περιπλανηθούν θα μπορούν να πυροβολούνται ελεύθερα. Γιατί μην περιμένετε πια διακανονισμούς και διαιτητές. Στην εποχή της πόλωσης, ο δημόσιος λόγος αστυνομεύεται από έννοιες.

The Unimportance of Being Earnest

To Newsweek είχε καταντήσει για πολλούς εκνευριστικό προτού αρχίσει να χρησιμοποιεί κατά κόρον στους πλάγιους των κειμένων του τη φράση «here’s what» (ή εναλλακτικά «how to») στην αγωνιώδη προσπάθειά του να φανεί χρηστικό. Το ότι σε άλλον ένα τίτλο υποκύπτει στον αγαπημένο αγγλοσαξονικό μαζοχισμό της ευκολίας του «Greek Tragedy» για ό,τι αφορά ελληνικό θέμα ίσως το ξεπερνά κανείς φορτώνοντάς το στο Daily Beast σιχτιρίζοντας παράλληλα τη δικτατορία του deja vu, δεν μπορεί να προσπεράσει όμως το υπόλοιπο. Οτιδήποτε ξεπετάει την κρίση χρέους της ευρωζώνης σε δύο γραμμές, υπό το πρίσμα του αφορισμού «το ελληνικό φιάσκο αποτελεί το αποτέλεσμα συνένωσης αταίριαστων οικονομιών», καταφέρνει να εφεύρει αναλογίες με τη σημερινή κατάσταση στη διάλυση της «Λατινικής Νομισματικής Ένωσης» του 19^ου αιώνα και ανακαλύπτει φαεινές ιδέες μαγικών λύσεων για τη βέβαιη αναταραχή των αγορών σε ενδεχόμενο ελληνικής πτώχευσης στην εξαγορά ισπανικών και ιταλικών ομολόγων από την ΕΚΤ υπό τον όρο της ντιρεκτίβας της αρθρογράφου περί «πλήρους εξάλειψης της δαπανηρής και άχρηστης [ιταλικής] επαρχιακής διοίκησης» έχει αξία για τον σημερινό αναγνώστη μόνο ως άσκηση ύφους για το επίπεδο των αγγλικών του και για τον μελλοντικό μελετητή ως υλικό διδακτορικής διατριβής περί της Greater Depression. Το κείμενο της Rosemary Righter είναι ενδεικτικό της δοκησισοφίας που κυκλοφορεί ελεύθερη στα διεθνή (και εγχώρια, εννοείται) έντυπα και ηλεκτρονικά μέσα οπλισμένη με την υποτιθέμενη ετικέτα της κοινής λογικής και το υπολογισμένο θράσος της πρόκλησης ως υπέρτατης αξίας. Dear Rosemary, στον σημερινό κόσμο των αφηνιασμένων αγορών δεν υπάρχει πια «country of little importance» – όπως, για άλλους λόγους, δεν υπήρχε και το 1938 όταν η Τσεχοσλοβακία της συμφωνίας του Μονάχου ήταν η «faraway country with people of which we know nothing».

The Charms of Past Simple

Ο αόριστος είναι ένας γοητευτικός χρόνος. Υπονοεί το τετελεσμένο, επιβεβαιωμένο γεγονός, την εξακρίβωση και την τοποθέτησή του σε ευρύτερο πλαίσιο, την επάνοδο στη σταθερότητα των πραγμάτων. Είναι χρόνος αποτίμησης και συμπερασμάτων, ο χρόνος της ιστορίας. Γι’ αυτό άλλωστε και σήμερα, στο αντίστοιχο ενός συλλογικού ευρωζωνικού exhale, πολλοί θα μπουν στον πειρασμό να τον χρησιμοποιήσουν – όπως ο οξυδερκής κατά τα άλλα παρατηρητής των τεκταινομένων Μιχάλης Μητσός. Ωστόσο, δεν είναι βέβαιο ότι αποτελεί την προσήκουσα γραμματική επιλογή σε σχέση με τον ιστορικό ενεστώτα, για παράδειγμα. Οίκοι, φρίκοι και λοιπές ανεξέλεγκτες δομές του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού που μας φόρτωσε ο Milton Friedman και η σχολή του Σικάγου είναι ακόμη εδώ. Οι ευρωπαίοι μικροπολιτικοί θα συνεχίσουν να μικροπολιτεύονται με βάση τα κατακερματισμένα τους μικροσυμφέροντα. Το εσωτερικό τζίνι που απελευθέρωσαν οι ετερόκλιτες κοινότητες των αγανακτισμένων δεν θα εμφιαλωθεί, ας υπερισχύσουν τουλάχιστον οι θετικές του πτυχές. Τέλος, και κυριότερο ίσως, η ανυπαρξία της Αριστεράς δεν θα θεραπευθεί. Όχι λόγω ομφαλοσκοπικής ή καιροσκοπικής προσέγγισης της πραγματικότητας, αλλά επειδή ενδέχεται να βρισκόμαστε στο τέλος ενός πολύ μεγαλύτερου πολιτικού/ιστορικού κύκλου, όπου οι πολιτικές εκφράσεις της νεωτερικής κοινωνικής διαστρωμάτωσης σε «αριστερά» και «δεξιά» έχουν ακυρωθεί από την εγκαθίδρυση των μετανεωτερικών δομών. Τα νέα μορφώματα που βλέπουμε γύρω μας, «ζόμπι δεξιές» και «botox αριστερές», αριστεροδέξιοι εκλεκτικισμοί, triangulations λαϊκισμοί, θρησκευτικά αποκόμματα, απηχούν ενδεχομένως ένα πιθανό μέλλον περιορισμένων ιδεολογιών, θρυμματισμένων κοινωνικών ομάδων, πολυποίκιλων συμμαχιών, the flotsam and jetsam της πάλαι ποτέ φιλόδοξης πλημμυρίδας της νεωτερικότητας.

Confused to ill

Πάντοτε θεωρούσα ότι λόγω βλέμματος ή πολιτείας ο William Butler Yeats είναι ο άνθρωπος για τις στοιχειωμένες ώρες. Εκ των πραγμάτων το The Second Coming είναι ένα από τα most heavily quoted ποιήματα της σύγχρονης λογοτεχνίας από όσους στέκονταν με αγωνία, αλλά κυρίως με αμηχανία, μπροστά σε ένα διαφαινόμενο τέλος εποχής. (Οι οπαδοί της ειρωνείας είθισται να προτιμούν το ελιοτικό “This is the way the world ends / Not with a bang but with a whimper”. Φέρει, βλέπετε, αυτό το βάρος της διαπίστωσης.) Οι ευνοούμενοι στίχοι είναι στη μεγάλη πλειοψηφία των περιπτώσεων ο τρίτος και ο τέταρτος της πρώτης στροφής: “Things fall apart; the centre cannot hold / Mere anarchy is loosed upon the world” – χάος, εκκεντρικότητα, αναρχία, η εικονοποιία του άμορφου που αντικαθιστά γνωστά και οικεία περιγράμματα. Σπανιότερα ωστόσο συναντά κανείς κάποια μνεία στον έβδομο και τον όγδοο, οι οποίοι προσωποποιούν (μανιχαϊστικά, γιατί αυτός είναι ο χαρακτήρας που σου επιβάλλεται βίαια σε παρόμοιες στιγμές) τους δρώντες στο κάδρο της πραγματικότητας: “The best luck all conviction, while the worst / Are full of passionate intensity”. Η έμπνευση του Yeats για το δίστιχο αποδίδεται από ένα παλιό κείμενο του Publications of the Modern Language Association of America σε μια συνάντηση με τον ανοικονόμητο Prometheus Unbound του Percy Bysshe Shelley. Ίσως όμως για μια φορά η βραχυλογία να μην αποτελεί αρετή και ο μοντερνισμός του 20^ού αιώνα να μην υπερισχύει του ρομαντισμού του 19^ου, τουλάχιστον στο σχετικό απόσπασμα για τη σύγχυση προθέσεων και εννοιών, κάπου εκεί στο πιθανολογούμενο τέλος του κόσμου.

The good want power, but to weep barren tears.

The powerful goodness want: worse need for them.

The wise want love, and those who love want wisdom;

And all best things are thus confused to ill.