Ομολογώ την αμαρτία μου εξαρχής: δεν ενδιαφέρθηκα ποτέ για τον Δράκο του Νίκου Κούνδουρου (The Fiend of Athens, αγγλιστί). Είχα την αμυδρή εντύπωση ότι η υπόθεση του έχει κοινά στοιχεία με το Θεριό του Ταύρου του Αζίζ Νεσίν που θυμάμαι να βλέπω μικρός στο Θέατρο Άλφα (Στέφανος Ληναίος – Έλλη Φωτίου και τα της πολιτικοποίησης των ‘80s), και πέραν τούτου ουδέν. Τουλάχιστον ως τη στιγμή που ανακάλυψα ότι ο Jonathan Franzen τον εκτιμά τόσο ώστε όχι μόνο να παραπέμπει ευθέως σε αυτόν αλλά και να τιτλοφορεί The Fiend of Washington ένα από τα καταληκτικά κεφάλαια του Freedom.
Υποπτεύομαι ότι ο Franzen όχι μόνο θεωρεί τα λάθη αναπόσπαστο μέρος της ανθρώπινης φύσης αλλά και αδυνατεί να φανταστεί την εξέλιξη της προσωπικότητας χωρίς αυτά. Όπως και οι συνάδελφοί τους ήρωες του εξαίρετου The Corrections, εκείνοι του Freedom έχουν περισσότερα να μας πουν γι' αυτά παρά για την ίδια την έννοια της ελευθερίας: αν το προηγούμενο βιβλίο διακρινόταν από την εμμονή της διόρθωσης των λαθών, το παρόν πρέπει να διαβαστεί ως το ευαγγέλιο της ελευθερίας της διάπραξής τους. Ίσως εκεί να οφείλεται και η έντονη αίσθηση της απτότητας που διακρίνει τα εκάστοτε πρόσωπα της δράσης: μακριά από το τραγικό εθνοτικό / κοινωνικό / ηλικιακό angst των πρόσφατων έργων τού Philip Roth, τις ψυχρές αφαιρετικές εκφράσεις θεωρίας που παρουσιάζονται εν είδει πρωταγωνιστών στα κείμενα του αίφνης διάσημου Tom McCarthy η τις στρογγυλές προσωπικότητες της αξιότατης κατά τα άλλα Zadie Smith, οι γονείς του Franzen έχουν την αναγνωρίσιμη παρεμβατικότητα των δικών μας, τα κωλόπαιδά του εκείνη τη χαρακτηριστική δόση righteousness, οι οικογένειές του μια λειτουργική έλλειψη λειτουργικότητας. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο το γεγονός ότι οι κορυφαίες του σκηνές είναι πάντοτε βίαιες αντιπαραθέσεις, χωρίς καθάρσεις και χωρίς αποτέλεσμα: ως χρονικογράφος των ανθρωπίνων λαθών ο Jonathan Franzen γνωρίζει ότι δεν υπάρχει τίποτα απλούστερο από την ευχέρεια της επανάληψής τους – γι' αυτό και γράφει τις σκληρότερες λεκτικές μετωπικές, την αιχμηρότερη λεηλασία συναισθημάτων, τους καλύτερους καυγάδες της σύγχρονης αγγλόφωνης λογοτεχνίας.
Σε σύγκριση με πολλές από τις πρηγούμενές του ταινίες, το Inception αποτελεί για τον Christophern Nolan μια ευγενή εξαπάτηση. Όχι γιατί αποδεικνύεται εξόφθαλμη αποτυχία, αλλά γιατί μπαίνοντας στα μονοπάτια της αμφισβήτησης της πραγματικότητας, ο γοητευτικός και ολισθηρός δρόμος που ανοίγεται μπροστά του έχει, πρόχειρα, δύο προοπτικές. Ή θα ακολουθήσει την πεπατημένη των ψυχολογικών / ψυχαναλυτικών προσεγγίσεων ή θα βαδίσει στα χνάρια του Philip K. Dick αναφορικά με την εμπειρία των αισθήσεων ως only apparently real. Η χυδαία μορφή της πρώτης βρίσκεται στο υπόβαθρο της μισής χολιγουντιανής παραγωγής, ενώ η επιλογή της έτερης επιχειρείται σποραδικά, από κλεψίτυπα όπως το Matrix ως παρολίγον αριστουργήματα σαν το 12 Monkeys, δίχως να προκύψει ως τώρα έργο-σταθμός. Κλίνοντας προς τη δεύτερη πλευρά, ο Nolan δίνει ένα φιλμ πιστότερο στο πνεύμα του Dick από ό,τι υπήρξε το φιλόδοξο μεν, προβληματικό λόγω happy end δε Minority Report, ωστόσο το όλο εγχείρημα μοιάζει αυτή τη φορά πολύ περισσότερο με διανοητική άσκηση παρά με δοκίμιο για την ανθρώπινη κατάσταση. Τα βασικά ερωτήματα είναι στη θέση τους, οι χαρακτήρες ορίζονται από λεπτομέρειες, όχι απλώς από primary colours, ο συγχρονισμός των επιπέδων της ταινίας διατηρείται άψογος, όμως το τελικό αποτέλεσμα μοιάζει να εστιάζει κυρίως σε επί της οθόνης ιδέες που περιπλέκουν επιτυχώς ένα απλό τελικά σενάριο. Μετά τις λύσεις, τις ανατροπές και τις καθάρσεις, η όλη αίσθηση είναι ότι είχες την τύχη να παρατηρήσεις ένα πολύ όμορφο παιχνίδι να ξεκουρδίζεται υποδειγματικά, χωρίς όμως τις εκ των υστέρων εκρήξεις συνειδητοποίησης όσων είχες παραβλέψει την ώρα της προβολής, χωρίς τις συνήθεις προς διερεύνηση ή προς συζήτηση εννοιολογικές παραμέτρους, χωρίς την εντύπωση ότι όσα είδες παραπέμπουν σε κάτι θεωρητικά πολυπλοκότερο του προφανούς "who dreams reality". Αν ο Nolan του Inception παραμένει άξιος σεβασμού και θέασης είναι γιατί, ως αριστοτέχνης της deception, ακόμη και όταν αποτυγχάνει η βαρύτητα, βρίσκει τον τρόπο να την επαναφέρει.
Σε μια πόλη φημισμένη για τους λόφους της ένας παραπάνω δεν έχει και ιδιαίτερη σημασία, πόσο μάλλον όταν βλέπει το έδαφος από το ταπεινό ύψος των 35 μέτρων. Οπωσδήποτε, δεν πρόκειται για έναν από τους διακριτούς επτά που της δίνουν την προσωνυμία της και συγκριτικά με τον Καπιτώλιο ή τον Αβεντίνο οι ιστορικές του συνδηλώσεις είναι πολύ πιο περιορισμένες. Το Monte Testaccio άλλωστε δεν αποτελεί φυσικό σχηματισμό: είναι αποτέλεσμα αποθέσεων στις όχθες του Τίβερη περίπου 53 εκατομμυρίων σπασμένων αμφορέων διά των οποίων μεταφέρθηκαν στη Ρώμη από τα μέσα του 1ου ως τα μέσα του 3ου αι. μ.Χ. 6 δισεκατομμύρια λίτρα λαδιού. Προορισμένο για τις δωρεάν διανομές σε στρατιωτικά τμήματα, αλλά και για τις καθιερωμένες δωρεές με τις οποίες ηγέτες της Δημοκρατίας και αυτοκράτορες λάδωναν εκείνη την πρώιμη μορφή κοινής γνώμης που απαντά στα αριστοκρατικού κατά κανόνα χαρακτήρα κείμενα της εποχής ως «όχλος», προερχόμενο από τις επαρχίες της Αφρικής και της Ισπανίας, έκανε την εμφάνισή του στις προβλήτες της αιώνιας πόλης μέσα σε ογκώδη και δύσχρηστα αγγεία, δύσκολα ανακυκλώσιμα προς περαιτέρω χρήση. Από την εποχή περίπου του Μάρκου Αυρηλίου, το τελευταίο σταδιο του ταξιδιού τους περιελάμβανε τη μετάγγιση σε μικρότερα πιθάρια και την απόρριψη των αρχικών στη χωματερή του Monte Testaccio. Το τελικό συμπέρασμα είναι προφανές: τεχνουργήματα και εξαιρετικά έργα τέχνης μπορεί να παράγονται σε αφθονία, ωστόσο αυτό που αδιαμφισβήτητα μένει στην αιωνιότητα από κάθε πολιτισμό είναι τα σκουπίδια του.
Οι βουβουζέλες του Mundial, πέρα από τις θορυβώδεις, έχουν προφανώς και αναμνηστικές ιδιότητες. Το φολκλόρ της Νότιας Αφρικής, σε συνδυασμό με την υποχώρηση του νοτιοαμερικανικού συνασπισμού (πλην Ουρουγουάης), την ανάταση της χειμαζόμενης Ευρώπης και τη συνήθη μεμψιμοιρία για την αποτυχία των τσολιάδων της εθνικής να καταγάγουν τους απαιτούμενους θριάμβους στους οποίους είναι εθισμένη η χώρα στο συγκεκριμένο άθλημα από αρχαιοτάτων χρόνων, μου θύμισε ένα παλιότερο δοκίμιο του Christian Bromberger. Το Ποδόσφαιρο. Σύμβολα, αξίες, φίλαθλοι, αν και παντελώς ανακριβής μετάφραση του Football, la bagatelle la plus sérieuse du monde, αγχωμένη για να πείσει ότι το κείμενο ανήκει σε σοβαρό μελετητή, όχι σε αθλητικογράφο της σειράς, αποτελεί ίσως την καλύτερη συνοπτική εισαγωγή σε μια προσέγγιση του αθλήματος από την άποψη της ανθρωπολογίας. Διαβάζοντας ένα απόσπασμα περί ποδοσφαίρου στο Ιράν, όπου η εσωστρέφεια ελέω ισλαμισμού κυριαρχεί σε βαθμό ώστε οι Ιρανοί να υποστηρίζουν τους εσωτερικά αντιπαλους των δικών τους συλλόγων στις μητέρες όλων των μαχών κατά των αλλοφύλων του εξωτερικού, μου ήρθε στο μυαλό η ομοιότητα με τους έλληνες σπορτκάστερ της δεκαετίας του ’80, οι οποίοι φανατικά μας υπενθύμιζαν το εθνικό μας καθήκον να αισθανόμαστε γαύροι, βάζελοι, χανούμια και άλλες ποικιλίες φανατίλας στην ετήσια κάθοδο των εν λόγω στα μαρμαρένια αλώνια. Οι απαρχές της κανονικοποίησης της Ελλάδας, της επανεισόδου σε μια κοινή ευρωπαϊκή μοίρα, δεν θα πρέπει να λογίζονται από την ένταξη στην ΕΟΚ το 1981. Σε πολιτισμικό τουλάχιστον επίπεδο η μεταβολή κατά πάσα πιθανότητα γίνεται από τη στιγμή που οι ιθαγενείς οπαδοί παύουν να χειροκροτούν τους εγχώριους μισητούς ως άλλους φύλακες Θερμοπυλών μόλις περάσουν τη νοητή γραμμή των συνόρων και βγάζουν στην επιφάνεια τα γνήσιά τους ένστικτα. Σαν εκείνα που υπαγορεύουν στους ιρανούς φιλάθλους να συνοδεύουν τα ρητά του Κορανίου που κοσμούν τις εξέδρες με γενετήσιες προτροπές όπως «η βρύση του σαμοβαριού στον πισινό του διαιτητού».
Οι συνθήκες σε ένα αμφιθέατρο χωρίς κλιματισμό και με πλημμελή μετάφραση απέχουν από το να είναι οι καλύτερες δυνατές για να διεξαχθεί ένας θεωρητικός διάλογος περί κρίσεως, ιδιαίτερα όταν αυτός ξεκινά με μία ώρα καθυστέρηση και την έννοια της «βιομέριμνας» να επιπίπτει ξαφνικά επί των κεφαλών ανύποπτων ακροατών. Από τη χθεσινή ενδιαφέρουσα εισήγηση του Étienne Balibar στο Πάντειο έχω την αίσθηση ότι πρέπει να ξαναεπισκεφθώ το κεντρικό επιχείρημα με ένα κείμενο της ομιλίας μπροστά μου - συγκράτησα αναγκαστικά αποσπασματικά στοιχεία, τα οποία μεμονωμένα έχουμε συναντήσει και αλλού: το δημοκρατικό έλλειμμα, τη διάσπαση του γαλλογερμανικού άξονα, την ουσιαστική αποσύνδεση της Γερμανίας από το ευρωπαϊκό άρμα, την αποδυνάμωση και απονομιμοποίηση του ευρωπαϊκού εγχειρήματος συνολικά την οποία θα σημάνει ενδεχόμενη έξοδος από το ευρώ και περιθωριοποίηση της Ελλάδας. Δεν είμαι σίγουρος ότι κατανόησα πλήρως που ακριβώς κατευθύνεται το νέο είδος ενός «θετικού λαϊκισμού» που προτείνει (και νομίζω ότι περιγράφει με άλλους όρους ήδη υπάρχουσες έννοιες του πολιτικού λεξιλογίου). Ωστόσο, η αποστροφή του για την υφιστάμενη πρακτική της «αξιολόγησης των κρατών ως εταιρειών» βρήκε αν μη τι άλλο άμεση ανταπόκριση στη χρηματοοικονομική αγορά.
